سند راهبردی نانو فناوری
• پیشگفتار
شاخه های مختلف مهندسی، فیزیک، شیمی ، علوم زیستی در فرآیندی به نام نانوتکنولوژی گرد هم آمده اند و فناوری توانمندی را ایجاد کرده اند که موجب ظهور عرصه های علمی جدیدی در حوزه های دفاعی، امنیت ملی، محیط زیست، انرژی الکترونیک، مواد، هوافضا، کامپیوتر، بیوتکنولوژی و کشاورزی شده اند و از طرفی دیگر موجب توسعه و بسط صنایع و ایجاد صنایع جدید شده اند.
این فناوری با ارائه راهکارهای جدید در حل مشکلات آتی بشریت، نقش بسیار مهمی را ایفا می¬کند. درخت نانوتکنولوژی نشان می دهد که از بسیاری جهات باعث ایجاد فرصت¬های مناسبی در جامعه بین المللی خواهد شد و بسیاری از آمال و آرزوهای دست نیافتنی بشر را محقق خواهد کرد.
اگرچه این فناوری نوید زندگی بهتر و رفاه بیشتری را می دهد ولی کاربردهای نظامی متصور از آن روی دیگر سکه است که به نظر
می رسد لبخند را بر لبان مشتاقان و خوشامدگویان این فناوری کم رنگ خواهد نمود. این فناوری به زودی سلاح¬های قدرتمند جدیدی را به بشریت عرضه می¬کند و قدرت، برد و دقت سلاح¬ها را به صورت معجزه گونه ای افزایش خواهد داد. در معادلات سیاسی بین المللی، میزان دسترسی و سطح دانش نانویی هر کشور به معیاری از توانمندی دفاعی آن تبدیل خواهد شد و در عرصه تجاری نیز در آتیه بسیار نزدیک، اکثر محصولات تجاری نشان نانو را یدک خواهند کشید.
با توجه به اهمیت این موضوع و تمهیداتی که از این ناحیه متوجه کشور خواهد شد، معاونت پژوهش دانشگاه صنعتی قم تصمیم به انجام مطالعه اولیه در خصوص ترسیم وضعیت دانشگاه صنعتی قم در زمینه نانو گرفت که نوشته ذیل نتیجه آن است.
• تعریف نانوتکنولوژی
با توجه به گستردگی نانوتکنولوژی و همپوشانی آن با شاخه های مختلف علوم و فنون، یک تعریف فراگیر و پذیرفته شده برای آن وجود ندارد. مجله نانوتکنولوژی، یکی از مدعیان منحصر به فرد در خصوص علوم مهندسی در مقیاس نانو، نانوتکنولوژی را چنین معرفی می کند: “نانوتکنولوژی، اجتماعی از فناوری ها و توانایی¬های تکنولوژیکی است که امکان دستیابی بالا ـ پایین1 به ساختارها و اجزای مینیاتوری مطلوب را با استفاده از حذف انتخابی برخی قسمت های دیگر فراهم می آورد، یا فرایندی پایین بالا 2 است که امکان ساخت یک ساختار دلخواه را، مولکول به مولکول و یا اتم به اتم به وجود می آورد“.
جامعه مهندسین نانوتکنولوژی آمریکا، در بیانی ساده نانوتکنولوژی را “طراحی و ساخت یک اثر هنری در گستره 100 تا 1/0 نانومتر
می دانند“.
با برداشت از نظر تاینگوشی 3 می توان این گونه بیان نمود که نانوتکنولوژی امکان ساخت سیستم های مجتمع و بعضاً یکپارچه از مواد را فراهم می آورد که برای انجام فعالیتی خاص به گونه ای طراحی می شوند که در آنها پردازش، اندازه گیری و فرایندهای کنترل موقعیتی با دقتی کمتر از 100 نانومتر صورت می گیرد.
به نظر می¬رسد بهترین تعریف نانوتکنولوژی که جامعیت بیشتری دارد، عبارت است از مطالعه، توسعه، پردازش مواد، وسایل و سیستم هایی است که ابعاد ساختاری آنها برای دسترسی به عملکردی مناسب لزوماً باید کمتر از 100 نانومتر باشد. این تعریف شامل فرایندهای ساخت نانویی طراحی ، بیشینه سازی اجزای نانویی، روش های اندازه گیری و ویژگی های آنها در مقیاس نانو به ویژه موارد ذیل است:
نانوماشینی 4 و تولید نانویی 5
فناوری ساخت قطعات میکروالکترونیکی
میکروسکوپ جاروبی 6
بسیاری از جنبه های فناوری های MOEMS و MEMS و میکروماشینی
نانو مواد
سیستم های بیوپزشکی و بیولوژیکی
نانو تکنولوژی شاخه های مختلف علوم مهندسی، فیزیک، شیمی و بیولوژی را کنار هم گرد آورده است و فرایندهای بی شماری را شامل می شود که می¬توان به برداشت، کاشت، انتقال سطح، اتصال و همچنین شناسایی، تولید دستی و ماهرانه و مونتاژ اشاره نمود تا از رهگذر آن بتواند سیستم های بسیار پیچیده و هدفمند را در مقیاس نانو تولید و توسعه دهد. در برخی محافل عبارت نانو تکنولوژی معمولاً در تشریح پدیده ها در مقیاس اتمی به کار می رود. البته در این قبیل موارد شاید استفاده از نانو علم 7 در درک مبانی پدیده ها و فرایندها در مقیاس اتمی و مولکولی گویاتر باشد.
نانوتکنولوژی اجتماعی از قابلیت های علوم مهندسی، فیزیک، شیمی و بیولوژی برای دستیابی به سیستم های پیچیده تر در مقیاس نانو است. در حالیکه نانو علم با استفاده از دستگاه ها و تکنیک های بسیار پیشرفته مثل اشعه X ، میکروسکوپ الکترونی، دستگاه رشد MBE، اسیلوسکوپ های فوق سریع، آشکارسازهای با سرعت پاسخ دهی بالا، به تحقیق، تجزیه و تحلیل و یا حتی ساخت اجزاء در این مقیاس می پردازد.
شیمیدان ها در حیطه نانو به تحقیق در خصوص سنتز مولکول های بسیار بزرگ و پیچیده پرداخته اند و از این رهگذر توانسته اند خود را به مهندسی بیوتکنولوژی و بیوپزشکی نزدیک نمایند و حوزه های تحقیقاتی چند شاخه ایی که مشخصه تحقیق در ابعاد نانو است را به وجود آورند.
در واقع می توان اینگونه تصور نمود که نانوعلم، به تحقیق در خصوص پدیده ها در ابعاد اتمی و مولکولی می¬پردازد ولی هدف نهایی آن رسیدن به نانوفناوری و تولید محصولات نانویی است. برای مثال تحقیقات نانویی در حوزه شیمی مولکولی (شیمی مواد نانوساختاری) و فیزیک میکروسکوپیک (چاه های کوانتمی8 ، سیم های کوانتمی9 و نقاط کوانتمی10) می تواند منجر به تولید کامپیوترهای کوانتمی فوق سریع و با انرژی کم شود.
بنابراین نانوتکنولوژی و نانوعلم در اوایل تحقیقات در یک شاخه با یکدیگر از لحاظ مفهوم بسیار نزدیک می شوند ولی در مفاهیم تولید از یکدیگر فاصله می گیرند.
• کاربردهای نانوتکنولوژی
نانوتکنولوژی گروهی از تکنولوژی¬های خاص را در بر می گیرد که در روند توسعه و تکامل بسیاری از صنایع مؤُثر بوده و پیشرفت های قابل توجهی را در استاندارد کردن زندگی انسان به وجود آورده است. درجدول(1) صنایع متاثر از نانوتکنولوژی آورده شده است. درخت نانوتکنولوژی که منشأ آن در فناوری های میکرو و نانویی به همراه نانوعلم است، نشان می دهد که از بسیاری جهات می تواند فرصت های مناسبی در تجارت بیم المللی ایجاد کند. به طورکلی اهداف اصلی حوزه میکرو و نانو عبارتند از:
- تولیدات جدیدی که می تواند فقط در یک مقیاس کوچک و یا با دقت خیلی بالا کار کنند
- تولید سیستم های با عملکرد مطلوب تر
- مینیاتوری شدن، تحریک، کوچکتر، سریعتر و ارزانتر
- کاهش هزینه
- تولید به صورت Batch
- بهبود سیستم های متعارف
جدول(1): صنایع متأثر از نانوتکنولوژی
1- مواد شیمیایی و مواد جدید
2- صنایع فضایی و دفاعی
3- صنعت خودرو
4- صنعت مخابرات و فناوری اطلاعات
5- تولید و انتقال انرژی
6- فناوری زیستی 7- کشاورزی
8- صنایع غذایی
9- نساجی
10- صنایع ساختمانی
11- صنایع نظامی (تمامی رده ها)
به منظور نیل به درک صحیح از کاربردهای نانوتکنولوژی، محورهای کاربردی آن بر اساس دو دیدگاه فناوری¬های کلیدی و صنایع و ابزار دسته¬بندی می¬شود. در دیدگاه فناوری¬های کلیدی کاربردهایی که از نظر دانش فنی، فرایند تولید، مواد و تجهیزات لازم نزدیک و مشابه اند، کنار هم قرار می¬گیرند و در دیدگاه دوم، دسته بندی بر اساس صنایع خواهد بود. در جدول (2)، محورهای کاربردی بر پایه دیدگاه فناوری-های کلیدی و در جدول(3)، بر پایه دیدگاه صنایع و ابزار نشان شده است.
جدول(2): محورهای کاربردی بر اساس فناوری های کلیدی
ردیف شرح
1 مواد نانوساختار
• مواد نانوکریستال
• نانو ذرات
• کامپوزیت ها
• کاتالیست ها
2 مواد دارای نانوحفره
• نانوکیرل ها
• نانو فیبرها
• نانو لوله ها
• نانو سیم ها
• فولرین ها
• نقاط کوانتمی
سیستم های مبتنی بر افزاره های نانومتری
• الکترونیک مولکولی
• سیستم های نانوالکترومکانیکی
• سیستم های نانوسیالاتی
تکنیک های کلیدی تولید
• تکنیک های تولید بالا به پایین
• لیتوگرافی
• سونش
• نانوایمپرنیت
• تکنیک های تولید پایین به بالا
• خودآرایی
• Sol-Gel
• لایه نشانی
جدول(3): محورهای کاربردی بر اساس صنایع و بازار
ردیف شرح
1 مواد شیمیایی و مواد جدید مواد
• کاتالیست ها
• فیلترها
• کامپوزیت
• رنگ ها و پوشش های سطحی
• صیقل دهنده ها
• غلتک ها
2 صنایع فضایی و دفاعی
• مواد ساختمانی (سازه های مقاوم)
• پوشش ها (ضد بازتابش ها، ضد رادارها، عایق های صوتی، عایق های حرارتی، استتار)
• سوخت (سوخت های جدید برای افزایش برد موشک ها)
• سیستم های الکترونیکی و الکترومکانیکی
• سنسورها
3 صنایع خودروسازی
• مواد ساختمانی و پوشش های سطحی
• حسگرها
• نمایشگرها
• سوخت
• باتری های بادوام تر
• لاستیک های مقاوم تر
4 صنعت مخابرات و فناوری اطلاعات
• پردازنده ها
• حافظه ها
• نمایشگرها
• حسگرها
• شیمیایی
• زیستی
• مغناطیسی
• گرمایی
• نوری
• مکانیکی
• امواج رادیویی
• پردازنده های کوانتومی
• ارتباطات بی سیم
• سوئیچ ها و مخابرات نوری
جدول(3): محورهای کاربردی بر اساس صنایع و بازار(ادامه)
ردیف شرح
5 تولید و انتقال انرژی
• پیل سوختی
• باطری های خورشیدی
• انتقال انرژی
• روشنایی
• ذخیره انرژی
6 فناوری زیستی
• تشخیص بیماری ها
• دارورسانی
• داروهای جدید
• اعضاء مصنوعی
• لوازم بهداشتی و آرایشی
• سرمایه گذاری در حوزه نانو
امروزه اکثر کشورهای پیشرفته و صاحب فناوری نانو به صورت هدفمند و با ایجاد ساختارهای مدیریتی مناسب، برای توسعه و تکامل فناوری نانو و باز کردن دریچه های نو، سرمایه گذاری های مناسبی را انجام داده اند.
کشورهای در حال توسعه نیز به منظور دستیابی به این فناوری و استفاده مناسب از توانمندی های آن در جهت اهداف ملی خود، ضمن تدوین برنامه های استراتژیک با رویکرد ملی، بودجه های تحقیقاتی مناسبی را به این فناوری اختصاص داده اند.
به نظر می رسد جنب و جوشی خاص در جهان حاکم شده است و بشریت مشتاقانه برای زندگی در کنار اتمها و مولکولها خود را آماده می کند و برای رسیدن به این خواسته خود و گشودن عصری جدید با عنوان عصر نانویی، حاضر است هزینه های سنگین آن را با کمال میل و رغبت، سخاوتمندانه بپردازد. در جدول (4)، میزان سرمایه گذاری کشورهای مختلف در بخش نانو نشان داده شده است.
جدول(4): میزان سرمایه گذاری کشورهای مختلف در نانوتکنولوژی
سال
کشور سرمایه گذاری
آمریکا سال 1997: 120 میلیون دلار سال 2001: 463 میلیون دلار
سال 2003: 604 میلیون دلار سال 2003: 710 میلیون دلار
ژاپن سال 1997: 120 میلیون دلار
سال 2001: 430 میلیون دلار
سال 2003: 1000 میلیون دلار
کره جنوبی با معرفی 5 زمینه فناوری به عنوان اولویت، برای آنها تا سال 2005، 8 میلیارد دلار بودجه اختصاص داده است.
کانادا طی یک برنامه 5 ساله ، 120 میلیون دلار
• کاربردهای دفاعی متصور برای نانو
بدیهی است هر فناوری که بتواند ضمن کوچک سازی ابعاد (قطعات، سیستم ها و زیرسیستم)، قابلیت و اطمینان پذیری آنها را افزایش دهد، در صنعت دفاعی بسیار ارزشمند خواهد بود. امروزه تلفیق فناوری نانو، فناوری اطلاعات و بیوتکنولوژی موجب برهم خوردن معادلات نظامی، دفاعی و سیاسی کشورها شده است و نسخه جدیدی برای آینده جهان بوجود آمده است. به نظر می رسد آینده در اختیار کسانی خواهد بود که کنترل بیشتری بر روی اتم ها و مولکول ها داشته باشند و برای دستیابی به آن بهای مناسبی بپردازند. در جدول(5)، جهت گیری تحقیقات نانو در بخش دفاعی آورده شده است.
چدول(5): جهت گیری تحقیقات نانو در بخش دفاعی
• هر چه بیشتر اتوماتیک کردن ادوات جنگی
• تحول در C4I با اتصال زنجیری داده ها و پیش بینی تهدید و آمادگی
• آشکارسازی سریع حملات شیمیایی / بیولوژیکی / هسته ای
• افزایش کارایی سیستم های هوافضا با کاهش حجم، وزن و افزایش قابلیت ها
• کاهش وزن تجهیزات سربازان همراه با افزایش قابلیت های سلاح های آنها
• دستیابی به انرژی های نو و مواد انرژی زا
• طراحی ماهواره های جاسوسی کوچک و بسیار پیشرفته
• افزایش برد و دقت سلاح ها
• اهمیت تدوین استراتژی
تبلیغات شدید در خصوص فناوری نانو و پتانسیل بالای آن در تولید محصولات جدید و بهبود کیفی و کمی محصولات قبل، این فناوری را به موضوع بسیار داغ و مهیج محافل دانشگاهی، تحقیقاتی، پژوهشی و برنامه ریزی کشوری تبدیل کرده است. به نظر می رسد بررسی بازار و در نظر گرفتن یک سری ملاحظات واقع بینانه در مورد توانایی و قابلیت های این فناوری، هیجانات و تبلیغات مربوط به آن را به حد متعالی سوق می دهد.
اولین سؤالی که برای هر محققی مطرح می شود این است که چرا باید برای حل مشکلات تکنولوژیکی خود به این فن روی بیاوریم و اصولاً چرا باید در این عرصه سرمایه گذاری نماییم. برای برخی از کاربردها مثل استفاده از سنسورهای شتاب یا فشارسنج ها، پاسخ به این سؤال ساده است و در جواب باید گفت که استفاده از فناوری نانو منافع اقتصادی زیادی را در بر خواهد داشت. اما برای طیف وسیعی از دیگر کاربردها جواب قطعی و روشنی برای این سؤال وجود ندارد، چرا که پرداختن به آنها با استفاده از فناوری نانو نیازمند سرمایه گذاری زیاد و برنامه ریزی بسیار دقیقی است و از طرف دیگر ریسک بالایی دارد. در عمل فناوری نانو از دو نظر حائز اهمیت است:
1- خلق سیستم های جدید که با فناوری های گذشته امکان ساخت آنها وجود نداشت و افزایش کارایی سیستم های متعارف
2- کاهش هزینه ها و قیمت و یا هر دو
برای مثال، در کاربردهای پزشکی به نوع آوری و خلاقیت اهمیت بیشتری داده می شود، ولی در صنایع خودروسازی اغلب به دنبال روش هایی برای کاهش هزینه ها می باشند.
باید توجه داشت که که فناوری نانو یک فناوری تنها و مجرد نیست، بلکه شامل مجموعه ای از فناوری های گوناگون و بعضاً نامرتبط است که فناوری نانو توانسته اجتماع آنها را به وجود آورد و از رهگذر آن سیستم های حساس، پیشرفته و ارزشمند را در شاخه های مختلف علوم و فنون تولید نماید. بنابراین برنامه ریزان ، محققان، صنعتگران و مدیران باید با قابلیت ها و محدودیت های این فناوری آشنا باشند و برای توسعه و تکامل آن، همه نقشی خاص را ایفا کنند.
اگر با دید منطقی به فناوری نانو نگاه کنیم، می بینیم که مستقل از پتانسیل بسیار بالا و هیجان انگیز بودن آن، مسائل مربوط به گذر از تحقیقات به صنعت، یا به عبارتی دیگر بازار، آن را محدود می کند و در این میان موقعیت های اقتصادی نقش بسیار مهمی را ایفا می کنند. از یک سو، مصرف کننده به دنبال کالایی ارزان با کیفیت و بهره بالا و قابل اطمینان است، از سوی دیگر سازندگان نیز در پی کسب درآمد و عایدی بیشترند. فناوری نانو در برخی از شاخه ها مانند MEMS و NEMS قادر است هر دو طرف را راضی نگهدارد و کلید این مهم در تولید انبوه است. به این معنی که بتوان صدها یا هزارها قطعه مشابه را به صورت همزمان تولید کرد، در غیر این صورت هزینه های سرسام آور مربوط به خرید تجهیزات، تمام سود حاصل از این فناوری را خواهد بلعید. صرف نظر از قابلیت های یک فناوری، تولید در حجم پایین هزینه های بسیار زیادی به سیستم تحمیل خواهد کرد. این فرایند مشابه حالتی است که چند دهه اخیر برای حافظه های کامپیوتر پیش آمد و تولید انبوه باعث شد هزینه تراشه های کامپیوتری مربوط به حافظه روز به روز کاهش یابد.
در مجموع این گونه می توان برآورد نمود که فناوری نانو تحولات پرشتابی را در عرصه تحقیقات و تولید به بشریت دیکته نموده است. ساختار بین شاخه ای آن پارامترهای ریسک آفرین را افزایش داده و با توجه به جوانی و کاستی های آن در زمینه استانداردهای مورد نیاز، ضریب ریسک، در این شاخه را افزایش داده است. از طرفی دیگر بهشتی که به بشریت قول آن را داده چنان جذاب و واقعی است که چاره ای جز حرکت به سمت آن، باقی نمی گذارد. با مراجعه به تعریف ریسک براساس رابطه ذیل:
احتمال ریسک × ضربه ریسک
مدیریت ریسک
درمی یابیم که برای برآورد احتمال ریسک و ضربه آن راهی به جز شناخت هر چه واقعی تر از فناوری باقی نمی ماند و از طرف دیگر می بایستی توانمندی های مدیریتی خود را برای مواجه با پروژه های بین شاخه ای افزایش دهیم.
بنابراین برای مقابله با چنین وضعیتی ، همزمان به دو حرکت اصولی نیازمندیم. ابتدا تشخیص عوامل حیاتی موفقیت (CSF) و سپس تدوین راه کارهایی که توان برخورد با عوامل تهدید، صنعت و بهره گیری از فرصت ها و قوت را در چنین فضایی میسر می کند. که همه اینها در قالب مدیریت یا تصمیم گیری استراتژیک تجلی می یابد. دانشگاه صنعتی قم برای بهره جستن از فرصت ها و پرهیز از اثرات ناشی از تهدیدها باید در صدد تدوین استراتژی مناسب و سازگار با واقعیت ها و توانمندی های فعلی و آتی دانشگاه برآید. پیش نویس سند راهبردی نانوتکنولوژی دانشگاه صنعتی قم، به شرح ذیل است.
مأموریت دانشگاه صنعتی قم در حوزه نانو
فلسفه وجودی دانشگاه صنعتی قم، پشتیبانی علمی، تحقیقاتی بخش صنعت کشور خصوصا استان در فناوریهای نو است. بنابراین، دانشگاه باید صورت گسترده، مستمر و هدفمند در حوزه نانو وظیفه خود را در قبال پشتیبانی از صنعت استان انجام دهد. در این راستا مأموریتی که دانشگاه در حوزه نانوتکنولوژی می تواند برای خود در نظر بگیرد تابعی از نگرش و دیدگاه مسئولان دانشگاه و عوامل تأثیرگذار خارجی و داخلی در خصوص نانو است که اهداف عمده دانشگاه را در این حوزه مشخص می کند.
برای دستیابی به یک استراتژی مناسب در خصوص نانوفناوری در دانشگاه صنعتی قم باید بر سر مأموریت دانشگاه در حوزه نانوتکنولوژی بین مسئولان ذی ربط توافق حاصل شود و مأموریت های دانشگاه در حوزه نانو با توجه به توانمندی های موجود و آتیه نگری به صورت شفاف ابلاغ شود.
این مأموریت ها باید به اندازه ای محدود باشد که برخی از فعالیت هایی که در حیطه ساختاری دانشگاه نمی گنجد یا دانشگاه توانایی اجرای آن را ندارد حذف شود و از طرفی دیگر به اندازه ای وسیع باشد که بسیاری از نیازهای بخش دفاعی را در بر گیرد و در ضمن اجازه رشد خلاقیت و نوآوری که لازمه فعالیت در حوزه نانوست را بدهد.
به نظر می رسد که مهم ترین مأموریتی که دانشگاه در حوزه نانو می تواند برای خود در نظر بگیرد عبارت است از “ تلاش در جهت هر چه بیشتر بهره مند نمودن صنعت استان از فناوری نانو در جهت توسعه صنعتی استان است “.
این مأموریت در راستای مأموریت اصلی دانشگاه در خصوص تربیت نیروی انسانی متخصص مورد نیاز است و هدف اصلی تبدیل علم به ثروت در این حوزه است.
اهداف دانشگاه صنعتی قم در حوزه نانوتکنولوژی
تنوع رو به گسترش شاخه های فناوری نانو و وجود مجتمع های دانشگاهی با پتانسیل های علمی، تحقیقاتی و آزمایشگاهی پیشرفته، به دانشگاه صنعتی قم اجازه می دهد که اهداف متنوعی را در حوزه نانوتکنولوژی دنبال کند. با توجه به مأموریتهای پیشنهادی، اهداف ده گانه ذیل پیشنهاد می شود:
1- ارزیابی دقیق فناوری نانو (خط پایه کجاست و فعلاً ما در کجا هستیم)
2- ترسیم خط سیر واقعی تکنولوژی های نانویی در حوزه های مختلف به منظور شناسایی شاخه هایی از این فناوری که قابلیت رشد و شکوفایی در استان قم دارد
3- ارزیابی دقیق ظرفیت های موجود در دانشگاه در حوزه نانو
4- تأمین و توسعه نیروی انسانی متخصص مورد نیاز
5- ایجاد ساختارهای خاص جهت هدایت شکل گیری فرایند نانو در دانشگاه (کمیته نانو، انجمن نانو و ...)
6- سیاست گذاری، برنامه ریزی و هماهنگی فعالیت های نانویی در استان قم
7- مشخص نمودن اولویت های تحقیقاتی و پژوهشی نانویی دانشگاه
8- افزایش سطح آگاهی های عمومی نانویی در سطح استان خصوصا صنایع استان
9- استفاده از همکاری بخش های دفاعی در حوزه نانو
10- ارائه مشاوره علمی، تخصصی به صنایع دفاعی در حوزه های نانو
در رسیدن به اهداف ده¬گانه ، مجموعه ای از فرصت ها، تهدیدات، ضعفها و قوت ها بدرستی تحلیل و ارزیابی شود تا از این رهگذر بتوان به یک استراتژی دقیق و قدرتمند با مقبولیت بیشتر دست یافت.
فرصت ها :
1- وجود عزم ملی در توسعه فناوری های نانو
2- آشنایی مسئولین کشور با اهمیت نانوتکنولوژی
3- انجام برنامه های تدوین استراتژی در دفتر همکاری ریاست جمهوری، وزارت نیرو، وزارت جهاد، مؤسسه، سازمان گسترش و غیره
4- امکان استفاده از نتایج پروژه های انجام گرفته در داخل
5- انگیزه ها و تمایلات قوی محققین کشور در خصوص تحقیقات نانویی و امکان بهره گیری از آنها
6- گستردگی و تنوع شاخه های نانو و وجود زمینه های بکر
7- وجود منابع اطلاعاتی مناسب و امکان بهره گیری از آنها با استفاده از شبکه اینترنت
8- امکان تبادل علمی و فناوری با برخی از کشورها در بعضی از زمینه های نانو
9- امکان صدور دانش نانویی به برخی از کشورها نظیر سوریه، لیبی و ...
10- امکان استفاده از متخصصان ایرانی مقیم خارج از کشور (بانک اطلاعاتی موجود است)
11- وجود کاربری های نظامی فراوان برای محصولات نانو در کشور و منطقه
12- امکان مطرح شدن در سطح منطقه در شاخه نانو
13- نیازمندی های صنایع دفاعی به تحقیقات و محصولات نانویی
14- امکان استفاده از فارغ التحصیلان در شاخه نانو به عنوان سرباز
تهدیدات:
1- نیاز به سرمایه گذاری کلان توسط وزارت علوم و استان
2- نیاز به مدیریت قوی در تمامی ابعاد (برنامه ریزی استراتژیک، مدیریت ریسک، مدیریت پروژه و ...) در سطح کلان
3- ریسک پذیری تحقیقات در بسیاری از شاخه های نانو
4- زمان بری تولید محصول از تحقیق در نانوتکنولوژی
5- تغییر گرایش های مدیریتی در پشتیبانی برنامه های نانویی در درازمدت
6- خروج مغزهای نانویی از استان و بعضا از کشور
7- وجود تحریم های خارجی در خصوص همکاری های بین المللی و انتقال تکنولوژی نانویی
8- تسامح و تساهل در پشتیبانی مناسب از فناوری های نانویی در سطح وزارت و استان
نقاط قوت :
1- نظر خاص ریاست محترم دانشگاه به نانو
2- توجه خاص معاون علمی نهاد ریاست جمهوری به تحقیق و توسعه نانو
3- وجود امکانات آزمایشگاهی و تجهیزات پیشرفته در کشورکه می تواننددر نانو استفاده شوند
4- امکان انجام تحقیقات مشترک با صنایع و مراکز تحقیقاتی دفاعی و غیردفاعی
5- امکان عقد تفاهم نامه های همکاری بین دانشگاه و برخی از مراکز تحقیقاتی و صنایع کشور
6- وجود محققین علاقمند و با انگیزه در شاخه نانو در دانشگاه
7- توانمندی دانشگاه در مدیریت فرایندهای نانویی
8- علاقمندی محققین دانشگاه به فعالیت در حوزه نانو
9- وجود سایت و کتابخانه معتبر در کشور
ضعف
- تازه تاسیس بودن دانشگاه
- کمبود نیروی متخصص در شاخه های مختلف نانو در دانشگاه
- عدم وجود یک نهاد هدایتی و حمایتی در حوزه نانو در استان
- نیاز به تجهیزات بسیار گران قیمت خارجی
- عدم مشخص بودن برنامه صنعت استان در حوزه نانو
- عدم امکان پشتیبانی مالی مناسب توسط دانشگاه در حوزه نانو
- ضعف همکاری های گروهی بین دانشگاه های استان
استراتژی های دانشگاه در حوزه نانوتکنولوژی :
با در نظر گرفتن فرصت ها، تهدیدات، نقاط ضعف و قوت، و با استفاده از مدل SWOT ، استراتژی های مختلف به شرح ذیل استخراج و پیشنهاد می شود.
استراتژی های S-O
- جذب و تربیت نیروی انسانی متخصص با استفاده از توانمندی های دانشگاه های داخلی و خارجی
- انجام تحقیقات مشترک با کشورهای صاحب تکنولوژی
- جذب نیروی متخصص از میان فارغ التحصیلان ایرانی خارج از کشور
- اولویت بندی تحقیقات دانشگاه بر اساس نیازهای نانویی صنعت استان
استراتژی W-O
- تربیت نیروی متخصص با بهره گیری از متخصصان داخلی و خارجی
- تدوین استراتژی نانویی مجتمع ها با استفاده از تجربیات تدوین استراتژی در داخل و خارج
- صدور دانش نانویی به برخی از کشورها به عنوان منبع درآمد
استراتژی S-T
- قرار دادن نانو در رئوس برنامه های اصلی دانشگاه ها
- مشخص نمودن شاخه های تحقیقاتی سریع المحصول در حوزه نانو برای مجتمع ها
- پیش بینی بودجه های لازم جهت حمایت از فعالیت های نانویی مجتمع ها
- تسهیل ارتباط و همکاری های علمی و پژوهشی با مراکز تحقیقاتی و صنایع کشور
- تسهیل در ارتباطات و همکاری های علمی و پژوهشی بین المللی
استراتژی N-T
- شناساندن قابلیت های نانو در افزایش توان تبدیل علم به ثروت
- شناساندن قابلیت های نانو در افزایش کارایی محصولات صنعت استان
- شناساندن حوزه های مهم نانو علم به محققین و صنعت گران استان
اولویت بندی استراتژی های انتخابی سازگار با اهداف
استراتژی های متخذ از مدل SWOT ، پس از اولویت¬بندی به چهار بخش ذیل تقسیم می¬شوند.
1- سیاستگذاری و برنامه ریزی کلان
1-1- تدوین استراتژی های دانشکده ها و هماهنگی آنها در سطح دانشگاه
1-2- پیگیری جذب بودجه مناسب جهت حمایت از فعالیت های نانویی دانشگاه
1-3- تبدیل تجهیزات با دقت کمتر از نانو با تجهیزات با دقت نانویی
2- استراتژی های ترویجی
2-1- شناساندن قابلیت های نانو در افزایش توان صنعت استان در تولید ثروت و اشتغال زایی
2-2- شناساندن حوزه های مهم نانو علم به محققین و صنعت گران استان
2-3- شناساندن قابلیت های نانو در افزایش کارایی محصولات استان
3- تأمین و توسعه نیروهای انسانی متخصص
3-1- جذب نیروهای متخصص
3-2- تربیت نیروی انسانی با امکانات داخلی و خارجی
4- اولویت بندی تحقیقات نانویی دانشگاه
4-1- اولویت بندی تحقیقات دانشگاه بر اساس نیازهای نانویی استان و کشور
4-2- انجام تحقیقات مشترک با کشورهای صاحب تکنولوژی
4-3- مشخص نمودن شاخه های تحقیقاتی سریع المحصول در حوزه نانو برای دانشگاه
